Berichten

Gedurende het jaar 2008 heeft de Alliantie voor Sociale Rechtvaardigheid, kortweg Sociale Alliantie genoemd, de aandacht gelegd op voedselbanken, de vrijwilligers, de deelnemers, de samenleving waarin deze voedselbanken zijn opgekomen. Gedurende het jaar 2008 zijn de voedselbanken toegenomen van 75 naar 110 en het aantal deelnemers van 13.000 naar 15.000. Ook het aantal vrijwilligers is sterk toegenomen.

De jaaractiviteiten kregen het motto 'Armoe de baas' en bestonden uit het organiseren van vier expertmeetings met vrijwilligers en deelnemers van voedselbanken, twintig interviews met deelnemers, vier regionale Alliantiedagen in het najaar, het maken van een boek ter aanbieding aan de landelijke en gemeentelijke politiek plus een aantal oploopdagen in de achterban, die in 2009 zullen plaatsvinden. Het project is tot dusver volgens plan en succesvol verlopen. Aan de expertmeetings hebben 120 mensen meegedaan en aan de Alliantiedagen 450. Tijdens de Alliantiedagen is tevens gepresenteerd het multimediaal project Armoede live, met een boek, DVD, handreiking en website. De resultaten van interviews, expertmeetings en alliantiedagen zijn verwerkt in het boek.

Armoe de baas
De publicatie Armoe de baas?! bestaat uit drie delen. In het eerste deel komen deelnemers aan voedselbanken aan het woord. Hun ervaringen en denkbeelden werden opgetekend in twintig uitvoerige gesprekken. Zij vertellen wat ze van de voedselbank vinden en over hoe het zo gekomen is (scheiding, schulden, problemen met de uitkeringsinstantie, handicap, ziekte en meer). Ze geven aan wat de voedselbank voor hen betekent (zoals financiële ruimte, concrete hulp en aandacht). En wat het verschil is met de dienstverlening van de sociale dienst. Hun ervaringen en meningen geven zo een beeld van de dagelijkse werkelijkheid. Ze vertolken ervaringen die veel mensen met financiële problemen opdoen. In deze publicatie spreken de auteurs bewust over mensen van langszij. Het gaat niet alleen om mensen die achterop zijn geraakt of uit de boot van het gangbare zijn gevallen. Het gaat ook om mensen die door het leven op een ander spoor zijn gestapt of gezet. Velen van hen zouden wellicht graag terugkeren naar het oude spoor. Het is een indringende inkijk in het leven van alledag van mensen, die zonder de voedselbank niet zouden kunnen meedoen in Nederland.

Lessen voor lokaal beleid
Het tweede deel bevat lessen voor lokaal beleid en dan vooral over de plaats van voedselbanken in de burgerlijke gemeente. We spreken gemakkelijk over de voedselbank, de deelnemer en de gemeente. De werkelijkheid laat veel verschillende voedselbanken, vrijwilligers, deelnemers en burgerlijke gemeenten zien. Deze verschillen zijn in het boek in kaart gebracht. Er komen voorbeelden in beeld van vormen van samenwerking tussen voedselbanken en gemeenten. De voorbeelden leveren praktische lessen op voor de verbetering van lokaal sociaal beleid. Deze twaalf lessen groeperen zich rond vier aanbevelingen: a. respecteer minima; b. leer elkaar kennen; c. werk eens samen; d. denk uitgebreid na over de dienstverlening. De lessen geven ook suggesties voor lokale groepen om ze in praktijk te brengen.

Een teken van tegenspraak
Het derde deel gaat in op pro's en contra's rond de rol van voedselbanken in de samenleving. De verkenning start met de geschiedenis van voedselbanken én de ogenschijnlijk tegengestelde bewegingen: zowel een overschot van voedsel als een gebrek aan voedsel. Daaruit komen tegenstrijdigheden voort die in de gebruikelijke benadering meestal over het hoofd worden gezien. Daar gaat het vooral over óf de overbodigheidstrategie (voedselbanken zijn overbodig, zijn noodhulp, zouden er niet moeten zijn) óf de vindplaatsstrategie (voedselbanken zijn er nu eenmaal en kijk wat je ervan kunt leren).
Voedselbanken leveren noodhulp, maar zijn ook een strijd tegen voedselverspilling. De huidige voedselbanken maken deel uit van het systeem van de consumptie van voedsel. Voedsel heeft pas waarde als het verkocht kan worden. Als het niet (tijdig) wordt verkocht, verliest voedsel zijn waarde en is vernietiging de aangewezen oplossing. Voedselbanken besparen de voedselindustrie de kosten van vernietiging en het schenken van voedsel verhoogt het imago van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daarmee verandert de voedselbank de 'normale' verspilling binnen het economische systeem van de economische ruil in benutting binnen het systeem van de gift.
Voedselbanken zijn tegelijk een initiatief tegen armoede. Naarmate de sociale zekerheid sterker in dienst gesteld is van de markteconomie, en er dus op bezuinigd wordt, is de kans groter dat er vanuit de samenleving corrigerend wordt opgetreden. De vraag komt aan de orde of voedselbanken ook iets zichtbaar maken van een zoektocht naar andere vormen van solidariteit. Of ondergraven ze - ondanks alle goede bedoelingen - de bereikte maatschappelijke solidariteit en werken ze mee aan het in stand blijven van armoede?

De voedselbank als initiatief voor andere hulp
Het lijkt erop dat mensen liever naar de voedselbank gaan dan naar de sociale dienst.
Daar voelen velen zich als nummer behandeld. Ze worden bedolven onder formulieren en bestookt met vragen. Bij de voedselbank is meer tijd. Mensen krijgen meer rust en aandacht. Vaak is er ruimte om een praatje te maken. De voedselbank blijkt nodig om veerkracht te behouden en zelf sturing te blijven geven aan hun leven. De benadering van de voedselbank is er een van presentie: aanwezigheid en tijd hebben staan voorop. Medewerkers bij de sociale dienst worden echter afgerekend op het tijdig leveren van prestaties en hebben vooral gebrek aan tijd. Iedereen die deelnemers aan voedselbanken kent, geeft aan dat het mensen zijn die worstelen met meervoudige problemen, in ingewikkelde situaties. De conclusie dat deze mensen op een andere manier geholpen moeten worden, ligt voor de hand. De presentie is een heel andere benadering van mensen en hun problemen dan de methodiek van de interventie die gangbaar is in de meeste vormen van professionele hulpverlening.
De sociale dienst en andere hulpverleningsorganisaties zullen zich moeten bezinnen op hun manier van doen. Voedselbanken hebben een werkwijze ontwikkeld om het vertrouwen van hun deelnemers te winnen. Men kan van elkaars werkwijzen leren en de eigen methodieken aanvullen of bijstellen. Een benadering van én-én: soms is de gebruikelijke interventiemethodiek de meest gepaste vorm en soms past de presentiebenadering beter.
Het boek roept vele vragen op, en gaat bij de beantwoording ervan midden in de ervaringen, analyses en perspectieven zitten. Er zijn geen gemakkelijke oplossingen. Wel is er de uitdaging om te gaan met een weerbarstige werkelijkheid. Voedselbanken houden de samenleving een spiegel voor als het gaat om het produceren van voedsel en de verspilling die daarmee gepaard gaat. Het bestaan en de werkwijzen van voedselbanken geven aan dat de gebruikelijke hulpverlening aan mensen in nood anders kan en deels ook anders moet. Het feit dat veel deelnemers vanwege problematische schulden moeten aankloppen bij de voedselbank roept vragen op over omvang en noodzaak van het consumeren in onze samenleving. Verder zet het bestaan van voedselbanken aan tot nadenken over solidariteit.

Hub Crijns en Raf Janssen

Raf Janssen, Jetske de Jong, Ria van Nistelrooij, e.a., Armoe de baas!? Het perspectief van voedselbanken, Sociale Alliantie, Utrecht, 2008. ISBN/EAN 978-90-78353-07-2, 156 pag., € 10,- inclusief verzendkosten. Bestellen bij Stichting CLIP info@stichtingclip.nl of via www.stichtingclip.nl